Zboże za obornik, usługa rolnicza w zamian za dzierżawę pola: jak rozliczyć transakcję barterową w VAT?

Zboże za obornik, usługa rolnicza w zamian za dzierżawę pola. O tym, jak rozliczyć transakcję barterową w VAT pisze Dawid Zelent, kancelaria Kraftax. Czytaj w Agrokonsument.

Barter to transakcja polegająca na bezpośredniej wymianie towarów lub usług między stronami bez użycia pieniędzy. Zboże za obornik, usługa siewu za dzierżawę gruntu, mleko za paszę.

To prosty mechanizm pozwalający kontynuować produkcję bez angażowania pieniędzy. W niniejszym artykule skupiamy się na skutkach w podatku VAT transakcji barterowych dokonywanych przez rolników będących podatnikami VAT czynnymi (tzn. rolników, którzy nie korzystają ze zwolnienia z podatku od towarów i usług.)

Grupa Producentów Rolnych a podatki – co musi wiedzieć rolnik?

Dwie transakcje tam, gdzie gospodarz widzi jedną

Z punktu widzenia rolnika, wymiana barterowa to jedno zdarzenie gospodarcze. Wymieniono towar na inny towar lub usługę. Bilans się zgadza.

Dla urzędu skarbowego to jednak zawsze dwie odrębne umowy sprzedaży.

Rolnik A sprzedaje zboże, a Rolnik B sprzedaje nawóz.

Każda z tych transakcji rodzi osobny obowiązek wystawienia faktury, każda wymaga rozliczenia VAT.

I tu zaczyna się właściwy problem. Nawet jeśli w rzeczywistości nie przepłynęła ani złotówka, z perspektywy przepisów ustawy o VAT zarówno po stronie Rolnika A, jak i Rolnika B dojdzie do sprzedaży

Powstanie więc obowiązek wykazania podatku należnego.

Ta konstrukcja prawna, choć logiczna z perspektywy systemu podatkowego, tworzy szereg pułapek dla czynnych podatników VAT w rolnictwie. Szczególnie bolesne są sytuacje, gdy stawki VAT na wymieniane towary/usługi różnią się między sobą.

Związanie nieruchomości z prowadzoną działalnością gospodarczą a podatek od nieruchomości – nowa interpretacja Ministra Finansów

Kiedy transakcja barterowa może być uznana za zapłatę?

W przypadku transakcji barterowych kluczowe jest ustalenie, czy wzajemna dostawa towarów/świadczenie usług stanowi zapłatę w rozumieniu przepisów o VAT.

Jak wynika z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, aby uznać, że barter stanowi zapłatę, muszą zostać spełnione następujące warunki:

• istnieje bezpośredni związek między dostawą towarów lub świadczeniem usług a otrzymanym wynagrodzeniem w formie świadczenia wzajemnego,
• dostawcę towarów lub usługodawcę łączy z odbiorcą stosunek prawny, z którego wynika obowiązek dokonania dostawy lub świadczenia usług oraz określenie wysokości wynagrodzenia (świadczenia wzajemnego) za te czynności,
• wynagrodzenie może być wyrażone w pieniądzu, czyli istnieje możliwość ustalenia jego wartości pieniężnej w stosunku do świadczenia wzajemnego stanowiącego zapłatę za dostawę towarów lub świadczenie usług.

Skup zbóż i rzepaku w cieniu Gór Bardzkich: Dewrol, Braszowice

Ekwiwalentność świadczeń i problem wyceny

Istotą barteru jest dążenie stron do ekwiwalentności – wymiany dóbr/usług o równej wartości.

W przykładowej wymianie barterowej: pszenica za obornik, wartość ziarna powinna odpowiadać wartości dostarczonego nawozu.

W praktyce rynkowej, ze względu na m.in. wahania cen giełdowych oraz różnice w kursach walut (wpływających na ceny produktów), osiągnięcie idealnej równowagi co do grosza często jest niemożliwe.

Wymusza to na stronach transakcji precyzyjne określenie wartości rynkowej wymienianych dóbr w momencie zawarcia umowy lub w momencie realizacji dostaw.

Zgodnie z przepisami ustawy o VAT, podstawą opodatkowania jest wszystko, co stanowi zapłatę.

W barterze podstawą opodatkowania dla każdej ze stron jest wartość rynkowa świadczenia, które otrzymuje w zamian.

Jeżeli wartości te nie są równe, konieczne jest zastosowanie dopłaty pieniężnej wyrównującej bilans transakcji.

Jakie jest ryzyko podatkowe?

Wycena odbiegająca od cen rynkowych (np. celowe zaniżenie wartości zboża i nawozu, aby zapłacić niższy VAT) naraża strony na sankcje.

Zgodnie regulacjami ustawy o VAT, organy podatkowe mogą oszacować podstawę opodatkowania według wartości rynkowej, jeśli powiązania między kontrahentami (np. rodzinne, kapitałowe) wpłynęły na ustalenie ceny odbiegającej od rynkowej.

W rolnictwie, gdzie transakcje często zawierane są w ramach grup producenckich lub między powiązanymi gospodarstwami rodzinnymi, ryzyko to jest szczególnie istotne.

Tempo i Proceed Väderstad lepsze niż kręgi w zbożu

Wymiana barterowa a inne stawki VAT

Różnica w stawkach VAT wymienianych towarów lub usług może sprawiać, że transakcja barterowa o równej wartości netto nigdy nie będzie zbilansowana na poziomie brutto.

Opiszmy to na przykładzie dwóch rolników dokonuje transakcji barterowej.

Rolnik A dostarcza Rolnikowi B ziarna pszenicy:

• wartość pszenicy netto: 100 000 zł,
• stawka VAT: 5%,
• VAT należny: 5 000 zł,
• wartość pszenicy brutto: 105 000 zł.

W zamian Rolnik B dostarcza Rolnikowi A nawóz o takiej samej wartości:

• wartość nawozu netto: 100 000 zł,
• stawka VAT: 8%,
• VAT należny: 8 000 zł,
• wartość nawozu brutto: 108 000 zł.

Rolnik A dokonuje potrącenia wzajemnych wierzytelności do wysokości kwoty niższej, czyli 105 000 zł.

Pozostaje saldo: 108 000 zł (zobowiązanie) minus 105 000 zł (należność) = 3 000 zł.

Rolnik A musi fizycznie dopłacić Rolnikowi B 3 000 zł.

Kwota ta wynika wyłącznie z różnicy stawek VAT.

Co prawda, Rolnik A odliczy sobie 8 000 zł VAT naliczonego z faktury zakupu nawozu w swojej deklaracji JPK_VAT, co przy 5 000 zł VAT należnego ze sprzedaży zboża da mu nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym w kwocie 3 000 zł.

Tę kwotę urząd skarbowy mu zwróci (termin standardowy 60 dni) lub rolnik przeniesie ją na kolejne miesiące.

Niemniej jednak, w momencie transakcji następuje czasowe obciążenie płynności finansowej gospodarstwa.

Barter nie jest więc w tym wypadku w pełni bezgotówkowy – wymaga zaangażowania kapitału na pokrycie różnic w VAT.

Podsumowanie: prawidłowa transakcja barterowa na gruncie podatku VAT

Wymiana barterowa to dla fiskusa zawsze dwie odrębne sprzedaże, z których każda rodzi obowiązek wystawienia faktury i rozliczenia VAT.

Aby wydanie towaru lub wykonanie usługi w zamian za otrzymany towar/usługę stanowiło zapłatę w rozumieniu przepisów VAT musi spełniać trzy warunki:

• wskazywać na udokumentowany związek między wzajemnymi świadczeniami,
• wynikać z umowy określającej wartość pieniężną wymienianych dóbr oraz
• uwzględniać wycenę odpowiadającą cenom rynkowym.

Największym zagrożeniem podatkowym może okazać się zaniżenie wartości towarów w celu obniżenia VAT.

Urząd skarbowy ma prawo skorygować podstawę opodatkowania według cen rynkowych – gdy strony są powiązane rodzinnie lub kapitałowo. W rolnictwie, gdzie transakcje często zawierane są między krewnymi, to ryzyko jest szczególnie realne.

Drugim problemem są różnice w stawkach VAT.

Pszenica (5%) wymieniana za nawóz (8%) o tej samej wartości netto wymusza dopłatę gotówkową pokrywającą różnicę w VAT brutto. Nadwyżka VAT naliczonego wróci z urzędu, ale w międzyczasie gospodarstwo musi dysponować wolną gotówką.

Należy także pamiętać o odpowiednim udokumentowaniu transakcji.

W erze obligatoryjnego e-fakturowania (KSeF), która rozpoczęła się z dniem 1 lutego 2026 r. i rosnącej digitalizacji kontroli skarbowych, brak rzetelnej dokumentacji barteru to znaczne ryzyko podatkowe.

Umowa barterowa powinna więc zawierać w szczególności:

• precyzyjny opis przedmiotu wymiany,
• jego wartość rynkową,
• terminy realizacji oraz
• sposób rozliczenia ewentualnych różnic wartości.

Warto również zachować dowody ustalenia cen. Przykładowo, notowania giełdowe, oferty handlowe, faktury z podobnych transakcji gotówkowych.

Barter może pomóc oszczędzić gotówkę, ale nie zwalnia z obowiązków podatkowych.

Artykuł nie stanowi porad prawnej – swój przypadek skonsultuj ze specjalistą

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 775 z późn. zm.).

Dawid Zelent Konsultant podatkowy w kancelarii podatkowej KrafTax

Tegoż Autora:

Dotacja z UE. Czy rolnik jest opodatkowany?

Grupa Producentów Rolnych a podatki – co musi wiedzieć rolnik?

Podatkowe aspekty rolniczego handlu detalicznego